Jak założyć Niebieską Kartę – procedura i uprawnienia

Niebieska Karta to procedura uruchomiona w Polsce w celu przeciwdziałania przemocy domowej, oparta na Ustawie z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (obecnie: przemocy domowej) oraz aktach wykonawczych. Nie jest to narzędzie karne, lecz systemowy mechanizm interwencji, który umożliwia szybką diagnozę sytuacji, opracowanie planu pomocy i podjęcie działań wobec sprawcy, bez konieczności zgody osoby pokrzywdzonej.

W dzisiejszym świecie, gdzie problemy rodzinne często pozostają ukryte, Niebieska Karta stanowi kluczowe narzędzie dla instytucji publicznych i organizacji pomocowych. Tekst kierujemy do czytelników zainteresowanych wymiarem biznesowym, finansowym i technologicznym: wyjaśniamy procedurę krok po kroku, jej skutki prawne i organizacyjne oraz implikacje budżetowe i cyfrowe – od obciążenia budżetów gmin po integrację z e-usługami.

Czym jest Niebieska Karta? Podstawa prawna i cel procedury

Niebieska Karta to zestaw formularzy i działań służących identyfikacji, dokumentacji oraz przeciwdziałaniu przemocy domowej wobec członków rodziny lub osób najbliższych. Jej celem jest przede wszystkim pomoc osobie doznającej przemocy, oddziaływanie na sprawcę oraz zapobieganie eskalacji poprzez pracę interdyscyplinarną.

Podstawą prawną jest Rozporządzenie Rady Ministrów z 13 września 2011 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy, uzupełnione przepisami ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Właściwość miejscowa ustalana jest według miejsca zamieszkania osoby doznającej przemocy; w razie zmiany adresu następuje przekazanie sprawy do właściwego Zespołu Interdyscyplinarnego w nowej gminie.

Procedura jest obowiązkowa dla upoważnionych służb po powzięciu uzasadnionego podejrzenia przemocy – nie wymaga wniosku ofiary ani świadka i może zostać wszczęta także na podstawie obserwacji służb. Od zgłoszenia przestępstwa w trybie karnym różni ją przede wszystkim cel (pomoc i zabezpieczenie), a nie orzekanie o winie.

Kto może założyć Niebieską Kartę? Uprawnieni inicjatorzy procedury

Założenie Niebieskiej Karty następuje wyłącznie przez upoważnione podmioty – po otrzymaniu zgłoszenia lub z urzędu, w toku czynności służbowych. Do uprawnionych należą:

• pracownicy socjalni jednostek organizacyjnych pomocy społecznej (np. ośrodki pomocy społecznej – OPS),
• policjanci,
• przedstawiciele gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych,
• pedagodzy, psychologowie i terapeuci działający w ramach pomocy społecznej, komisji alkoholowych, policji, oświaty, ochrony zdrowia lub organizacji pozarządowych,
• pracownicy ochrony zdrowia (m.in. lekarze, pielęgniarki, ratownicy medyczni),
• nauczyciele i wychowawcy w placówkach oświatowych.

Zgłoszenia może dokonać osoba doznająca przemocy, członek rodziny, sąsiad lub inna osoba – telefonicznie (np. 112), osobiście na komisariacie, w OPS lub u lekarza. Wystarczy uzasadnione podejrzenie przemocy – nawet pojedynczy incydent może uruchomić procedurę. Uprawniony pracownik ocenia zgłoszenie i wypełnia formularz, jeśli uzna je za zasadne.

Ważne: procedura nie wymaga zgody osoby pokrzywdzonej ani sprawcy – to obowiązek służb po powzięciu informacji o możliwej przemocy.

Procedura założenia Niebieskiej Karty – krok po kroku

Procedura jest wieloetapowa i ściśle uregulowana, co zwiększa skuteczność i minimalizuje ryzyko nadużyć. Wszczęcie następuje z chwilą wypełnienia formularza „Niebieska Karta – A” (NK-A), który dokumentuje pierwsze podejrzenie przemocy.

Etap 1 – wszczęcie procedury (NK-A)

Pierwszy etap obejmuje trzy kluczowe czynności:

• uprawniona osoba wypełnia NK-A na podstawie zgłoszenia lub własnej obserwacji (np. ślady urazów zauważone przez pedagoga),
• formularz trafia w ciągu 7 dni do przewodniczącego Zespołu Interdyscyplinarnego (zazwyczaj w OPS),
• przewodniczący przekazuje sprawę w ciągu 3 dni do właściwej Grupy Roboczej (skład dopasowany do potrzeb rodziny: psycholog, policjant, pracownik socjalny itp.).

Etap 2–6 – pełna procedura (w tym NK-B)

Cały proces obejmuje sześć etapów:

1. Wszczęcie – opisane powyżej;
2. Opracowanie indywidualnego planu pomocy – grupa robocza spotyka się z rodziną, przeprowadza wywiad środowiskowy i wypełnia „Niebieska Karta – B” (NK-B) z diagnozą i planem wsparcia (np. konsultacje psychologiczne, schronienie);
3. Oddziaływanie wobec sprawcy – inicjowanie działań korekcyjno-edukacyjnych; w razie potrzeby wniosek do sądu o zobowiązanie do udziału w programie;
4. Realizacja planu – udzielanie pomocy i monitorowanie postępów (np. wsparcie finansowe, interwencje socjalne, terapia);
5. Zarządzanie sytuacjami nagłymi – w razie eskalacji możliwe są środki ochronne (np. natychmiastowy nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się);
6. Zakończenie – po ustaniu przemocy lub braku przesłanek do kontynuacji; sprawa może zostać wznowiona w razie nowych incydentów.

Czas trwania – procedura może mieć charakter długoterminowy; dokumentacja jest archiwizowana, zwykle po upływie roku bez kolejnych zdarzeń lub wcześniej, gdy ryzyko ustąpi.

Uprawnienia i obowiązki stron w ramach Niebieskiej Karty

Uprawnienia osób doznających przemocy i świadków

Poniżej zebraliśmy najważniejsze uprawnienia, z których można skorzystać w toku procedury:

• dostęp do pomocy – bezpłatne poradnictwo psychologiczne i prawne, miejsca schronienia, wsparcie socjalne i interwencyjne;
• ochrona danych – poufność informacji z ograniczonym dostępem dla uprawnionych członków zespołów i służb;
• prawo do informacji – przekazanie pouczeń, kopii formularzy oraz indywidualnego planu pomocy.

Obowiązki sprawcy

Sprawca może zostać objęty działaniami korekcyjno-edukacyjnymi oraz – na mocy orzeczenia sądu – zobowiązany do udziału w programie. Niewykonywanie zaleceń i eskalacja zachowań przemocy może skutkować zawiadomieniem prokuratury lub wnioskowaniem o zastosowanie środków ochronnych.

Uprawnienia instytucji

Służby i zespoły interdyscyplinarne działają w oparciu o przepisy o ochronie danych (RODO) z dostępem do niezbędnych informacji, a także prowadzą koordynację międzygminną w razie zmiany miejsca zamieszkania osoby doznającej przemocy.

Aspekty biznesowe, finansowe i technologiczne procedury Niebieskiej Karty

Dla serwisów technologiczno-biznesowych kluczowe są źródła finansowania, koszty działań oraz cyfryzacja procesów:

• finansowanie – głównie z budżetów gmin (OPS), budżetu państwa oraz projektów UE; jednostkowe koszty programów korekcyjno-edukacyjnych są publicznie współfinansowane;
• technologia – rośnie wykorzystanie systemów dziedzinowych i e-usług (np. narzędzia na gov.pl, zdalne formularze, materiały edukacyjne online, współpraca z infolinią „Niebieska Linia”);
• kontekst biznesowy – działy HR wdrażają szkolenia antyprzemocowe w ramach BHP, a NGO świadczą usługi terapeutyczne i edukacyjne na zlecenie samorządów.

Mity i błędy w rozumieniu Niebieskiej Karty

Najczęściej powtarzane nieporozumienia warto rozwiać wprost:

„Ofiara zakłada kartę na sprawcę”.

To nieprawda – procedurę wszczynają wyłącznie uprawnione instytucje po uzyskaniu informacji lub z urzędu.

„To narzędzie karne”.

Nie – to procedura pomocowa i interwencyjna, która może toczyć się równolegle do postępowania karnego.

Podsumowanie kluczowych zasad – tabela porównawcza

Poniżej znajdują się najważniejsze informacje o procedurze zebrane w jednym miejscu:

Aspekt	Szczegóły
Kto inicjuje	upoważnione służby po zgłoszeniu lub z urzędu (policja, OPS, ochrona zdrowia, oświata)
Formularze	NK-A (wszczęcie), NK-B (diagnoza i plan pomocy)
Terminy	7 dni do Zespołu Interdyscyplinarnego; 3 dni do Grupy Roboczej
Etapy	6 kroków (w tym plan pomocy, działania wobec sprawcy, zakończenie)
Skutki niewspółpracy	możliwe zawiadomienie sądu/prokuratury i wnioskowanie o środki ochronne