Założenie partii politycznej w Polsce to proces wymagający spełnienia określonych wymogów formalnych, ale jednocześnie dostępny dla każdego obywatela dysponującego odpowiednimi zasobami i wiedzą. Ustawa o partiach politycznych z 27 czerwca 1997 roku precyzyjnie wskazuje kroki niezbędne do utworzenia i rejestracji nowego ugrupowania. Tworzenie partii politycznych w Polsce jest swobodne i nie wymaga zgody żadnego organu państwowego – jednak sama rejestracja podlega ścisłym wymogom.
Pięć etapów założenia partii politycznej
1. Zebranie 1000 podpisów poparcia
Pierwszym krokiem jest zebranie co najmniej 1000 podpisów pełnoletnich obywateli polskich, którzy popierają utworzenie nowej partii. To potwierdza realne zainteresowanie społeczne i wstępne poparcie dla ugrupowania.
Wykaz osób popierających musi zawierać:
- imiona i nazwiska,
- adresy zamieszkania,
- numery ewidencyjne PESEL,
- własnoręczne podpisy.
Wszystkie osoby na liście muszą być pełnoletnie (ukończone 18 lat) i posiadać pełną zdolność do czynności prawnych.
2. Opracowanie statutu partii
Drugi etap to opracowanie szczegółowego statutu – podstawowego dokumentu określającego zasady funkcjonowania partii. Statut uchwala zgromadzenie ogólne członków partii lub zgromadzenie ich przedstawicieli.
Statut powinien precyzyjnie określać m.in.:
- nazwę partii,
- symbolikę (logo, znaki graficzne),
- cele i program polityczny,
- zasady działania i wewnętrznej organizacji,
- strukturę organizacyjną,
- zasady członkostwa,
- procedury podejmowania decyzji.
Dokument musi być spójny, zgodny z prawem i jednoznacznie regulować tryb działania partii.
3. Powołanie założycieli i organów partii
Konieczne jest formalne powołanie osób reprezentujących partię w kontaktach z organami państwa. Założyciele muszą być pełnoletnimi obywatelami Polski i odpowiadają za przygotowanie wniosku do sądu oraz przeprowadzenie rejestracji.
W statucie należy wskazać pierwsze osoby pełniące kluczowe funkcje, takie jak:
- przewodniczący,
- sekretarz,
- skarbnik.
Wniosek o rejestrację powinien zawierać imiona, nazwiska i adresy osób wchodzących w skład organów uprawnionych do reprezentowania partii na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych – zwyczajowo wskazuje się 3 osoby.
4. Złożenie wniosku do Sądu Okręgowego w Warszawie
Jedynie Sąd Okręgowy w Warszawie rejestruje nowe partie polityczne w Polsce. Wniosek o rejestrację musi zawierać:
- pełny tekst statutu partii,
- listę założycieli z danymi osobowymi,
- zebrane wcześniej podpisy 1000 obywateli,
- dokumenty potwierdzające spełnienie wszystkich wymogów formalnych.
Dodatkowo zgłoszenie powinno obejmować:
- nazwę partii oraz jej skrót,
- adres siedziby partii,
- opcjonalnie: wzorzec symbolu graficznego partii.
5. Rejestracja i uzyskanie osobowości prawnej
Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku partia zostaje wpisana do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Od tego momentu ugrupowanie uzyskuje osobowość prawną i staje się pełnoprawnym podmiotem prawa.
Od chwili rejestracji partia może:
- oficjalnie działać na scenie politycznej,
- organizować wydarzenia publiczne,
- wystawiać kandydatów w wyborach,
- prowadzić działalność zgodnie z prawem.
Przesłanki odmowy rejestracji
Sąd może odmówić rejestracji partii, jeśli zachodzi którakolwiek z poniższych okoliczności:
- cele partii są sprzeczne z polskim prawem,
- statut narusza zasady demokracji,
- wniosek zawiera nieprawidłowości.
Wymogi dla członków partii
Członkostwo w partii politycznej mogą uzyskać obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, którzy ukończyli 18 lat. Jedynym wymogiem ustawowym jest posiadanie obywatelstwa polskiego i pełnoletność.
Istnieją jednak ustawowe wyjątki. Do partii nie mogą należeć m.in.:
- policjanci,
- Rzecznik Praw Dziecka,
- funkcjonariusze CBA i ABW,
- Prezes Najwyższej Izby Kontroli.
W statutach wielu ugrupowań znajduje się również zapis, że kandydat na członka nie może należeć do innej partii. Podmioty zbiorowe nie mogą wstępować do partii politycznych – członkami mogą być wyłącznie osoby fizyczne.
Obowiązki prawne partii politycznych
Działanie zgodne z Konstytucją
Partie mają obowiązek działać zgodnie z Konstytucją RP oraz innymi przepisami prawa. Programy i działania partii nie mogą:
- propagować treści niezgodnych z zasadami demokracji,
- nawoływać do łamania prawa,
- zachęcać do stosowania przemocy,
- promować dyskryminacji.
Zasady działania demokratycznego
Partie polityczne są zobowiązane do demokratycznego sposobu działania – zarówno publicznie, jak i wewnątrz struktur organizacyjnych.
Obowiązek powiadomienia o zmianach
Zgodnie z ustawą, partia jest obowiązana zawiadomić Sąd Okręgowy w Warszawie o zmianach statutu, adresu siedziby oraz w składzie organów reprezentujących. Niedopełnienie obowiązku może skutkować wykreśleniem z ewidencji i utratą osobowości prawnej.
Przejrzystość finansowa
Od momentu rejestracji partia musi przestrzegać zasad jawności i przejrzystości finansowej, w tym zasad sprawozdawczości i kontroli źródeł finansowania.