Fundacja rodzinna to nowoczesne narzędzie sukcesji majątku, wprowadzone w polskim prawie od 2023 roku, które pozwala przedsiębiorcom i zamożnym rodzinom chronić i przekazywać aktywa kolejnym pokoleniom przy minimalizacji obciążeń podatkowych.
To elastyczna forma zarządzania majątkiem rodzinnym, łącząca ochronę aktywów z długoterminowym planowaniem sukcesji i korzystnym opodatkowaniem wypłat dla najbliższych.
Czym jest fundacja rodzinna i dlaczego warto ją rozważyć?
Fundacja rodzinna to odrębny typ fundacji, regulowany ustawą z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, służący do zarządzania majątkiem rodzinnym i zapewnienia ciągłości biznesu. Fundator (osoba fizyczna) przekazuje na jej rzecz majątek, który fundacja pomnaża, a następnie wypłaca świadczenia beneficjentom – członkom rodziny, nawet przez wiele pokoleń.
Główne cele tej struktury to:
- ochrona majątku – separacja aktywów od ryzyk prywatnych i biznesowych oraz ograniczenie wpływu sporów rodzinnych;
- planowanie sukcesji – uporządkowane przekazanie firmy lub udziałów bez konieczności ich sprzedaży;
- korzyści podatkowe – preferencyjne zasady opodatkowania dochodów fundacji i wypłat dla najbliższej rodziny.
W 2025 roku fundacje rodzinne zyskują na popularności wśród przedsiębiorców – szczególnie w sektorach technologicznych i biznesowych, gdzie stabilne przekazywanie kontroli nad spółkami i markami ma kluczowe znaczenie.
Proces zakładania fundacji rodzinnej – krok po kroku
Założenie fundacji wymaga aktu notarialnego i wpisu do rejestru. Całość zwykle trwa 2–6 miesięcy, w zależności od złożoności statutu i obłożenia sądu. Dla bezpieczeństwa wdrożenia zalecana jest współpraca z kancelarią prawną oraz doradcą podatkowym.
1. Spotkanie wstępne i analiza sytuacji
Rozpocznij od konsultacji z doradcą specjalizującym się w sukcesji. Ustal cele biznesowe, sytuację rodzinną, rodzaje aktywów oraz horyzont czasowy wypłat. Minimalny fundusz założycielski to 100 000 zł.
2. Przygotowanie spersonalizowanej oferty i kwestionariusza sukcesyjnego
Wypełnij kwestionariusz z danymi o majątku, beneficjentach i oczekiwaniach. Na tej podstawie doradca proponuje ramy ładu fundacyjnego – zasady zarządzania i politykę świadczeń dla beneficjentów.
3. Opracowanie aktu założycielskiego i statutu
Kluczowy etap: fundator składa oświadczenie o ustanowieniu fundacji w formie aktu notarialnego – w akcie założycielskim albo testamencie. Statut musi zawierać m.in. następujące elementy:
- nazwę i siedzibę fundacji,
- cele statutowe (np. utrzymanie firmy rodzinnej),
- wskazanie beneficjentów lub sposób ich określenia,
- wysokość funduszu założycielskiego (min. 100 tys. zł – gotówka, nieruchomości, papiery wartościowe, udziały),
- organy: zarząd (obowiązkowy), rada nadzorcza (opcjonalna), zgromadzenie beneficjentów,
- zasady wypłat świadczeń i czas trwania (może być bezterminowa).
Dobrze zaprojektowany statut wzmacnia bezpieczeństwo rodziny, np. poprzez klauzule przeciwdziałające sporom w kolejnych pokoleniach.
4. Ustanowienie organów i wniesienie funduszu założycielskiego
W akcie wskazuje się skład organów (dane członków zarządu i – jeżeli ustanowiona – rady nadzorczej). Majątek na fundusz można wnieść przed rejestracją albo – jeśli fundacja powstaje z testamentu – w terminie przewidzianym ustawowo.
5. Złożenie wniosku rejestracyjnego
Wniosek składa się do Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, który prowadzi ogólnopolski rejestr fundacji rodzinnych. Do wniosku dołącza się m.in. następujące dokumenty:
- oświadczenie fundatora o ustanowieniu fundacji (akt notarialny),
- statut,
- spis mienia wchodzącego w skład funduszu założycielskiego,
- oświadczenie o pokryciu funduszu,
- dane członków organów oraz beneficjentów (zgodnie z wymogami ustawy),
- dowód uiszczenia opłat sądowych (zgodnie z aktualnymi stawkami).
Po dokonaniu wpisu fundacja nabywa osobowość prawną i może prowadzić działalność w zakresie przewidzianym ustawą i statutem.
Dla przejrzystości poniżej prezentujemy orientacyjny harmonogram działań i kamieni milowych:
| Etap | Czas trwania | Kluczowe działanie |
|---|---|---|
| Konsultacja i kwestionariusz | 1–2 tygodnie | Analiza sytuacji i celów |
| Akt i statut | 2–4 tygodnie | Przygotowanie i podpis u notariusza |
| Wniesienie majątku | Przed rejestracją | Minimalnie 100 000 zł |
| Rejestracja | 1–3 miesiące | Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim |
Koszty założenia fundacji rodzinnej
Poniżej zebrano typowe kategorie kosztów, które warto uwzględnić w budżecie:
- notariusz – zwykle 2–5 tys. zł (w zależności od zakresu czynności i wartości majątku);
- kancelaria prawna/doradca podatkowy – najczęściej 10–30 tys. zł (projekt statutu, ład fundacyjny, wdrożenie);
- opłaty sądowe i publikacyjne – zgodnie z aktualnymi stawkami (wpis do rejestru, ewentualne ogłoszenia);
- pozostałe koszty – księgowość wdrożeniowa, wyceny wybranych składników majątku, potencjalne opłaty/podatki transakcyjne zależne od rodzaju wnoszonych aktywów.
Rzeczywisty koszt zależy od złożoności majątku i oczekiwań co do ładu fundacyjnego – przy prostych strukturach budżet jest niższy, przy złożonych (np. wiele spółek, nieruchomości, inwestycje zagraniczne) odpowiednio wyższy.
Korzyści podatkowe fundacji rodzinnej
Fundacja rodzinna została zaprojektowana jako narzędzie sprzyjające długoterminowemu gromadzeniu kapitału i uporządkowanej sukcesji. Zasadnicze preferencje podatkowe obejmują:
- wniesienie majątku – co do zasady neutralne podatkowo po stronie fundatora (brak podatku od spadków i darowizn, a w wielu przypadkach brak PCC; szczegóły zależą od rodzaju składników majątku);
- dochody fundacji – zwolnienie z CIT w zakresie przychodów pasywnych i dozwolonej działalności inwestycyjnej; działalność wykraczająca poza ustawowy katalog może podlegać podwyższonemu opodatkowaniu;
- wypłaty dla beneficjentów – opodatkowane ryczałtowo po stronie fundacji; najbliższa rodzina (tzw. „grupa zero”) co do zasady korzysta ze zwolnienia z PIT, pozostali rozliczają PIT na zasadach ustawowych z możliwością odliczenia podatku zapłaconego przez fundację;
- sukcesja bez podatku od spadków i darowizn – świadczenia z fundacji nie są kwalifikowane jako darowizny, co upraszcza planowanie międzypokoleniowe.
Przykład – przedsiębiorca wnosi do fundacji udziały w spółce warte 5 mln zł: transfer może odbyć się neutralnie podatkowo, a opodatkowanie pojawia się dopiero na etapie świadczeń dla beneficjentów, zgodnie z zasadami opisanymi w ustawie.
Organy fundacji i zarządzanie majątkiem
W praktyce najczęściej spotyka się następujące organy i zasady nadzoru:
- zarząd – prowadzi bieżące sprawy i reprezentuje fundację; minimalnie 1 osoba, skład i kadencje określa statut;
- rada nadzorcza – organ kontrolny (opcjonalny), rekomendowany przy większym majątku i liczbie beneficjentów;
- zgromadzenie beneficjentów – forum konsultacyjne i decyzyjne w sprawach zasad wypłat; inwestycje zazwyczaj realizowane są pośrednio (np. przez spółki zależne) oraz w aktywach pasywnych, zgodnie z ustawą.
Przemyślany ład fundacyjny ogranicza ryzyko sporów i pozwala zachować ciągłość zarządzania rodzinnym majątkiem.
Ryzyka i czego unikać
Aby uniknąć kosztownych korekt, zwróć uwagę na najczęstsze błędy:
- błędy lub niespójności w statucie i akcie założycielskim,
- prowadzenie aktywności wykraczającej poza ustawowy katalog,
- nieprecyzyjne zasady wypłat i brak mechanizmów rozstrzygania sporów,
- niedoszacowanie kosztów bieżących (obsługa prawna, księgowość, sprawozdawczość, ewentualne audyty),
- kalkulowanie zbyt krótkich terminów – rejestracja w praktyce może trwać kilka miesięcy.
Dobre przygotowanie (analiza celów, składu majątku i potrzeb rodziny) jest kluczowe dla powodzenia projektu fundacji rodzinnej.